atakaratas53@hotmail.com

SPORDA YETENEK VE ÖNEMİ
Sportif bağlamda yetenek kavramı, belli bir alanda normalin üstünde ancak henüz tam gelişmemiş özelliklere sahip kişiye denir. Özellikle Batı Dünyası ve Doğu Avrupa Ülkesi yetenekli sporcuları seçmek için özel yöntemler geliştirme arayışına girmiştir.
SPORDA ULUSLAR ARASI BAŞARI
Kendini Tanıtma
Prestij Kazanma
Politik Gelişim
Ekonomik Gelişim
ULUSLAR ARASI BAŞARI İÇİN EN BÜYÜK ETKEN
Hirata; 1976 Olimpiyatlarında madalya sahibi sporcuların %80’inin yetenek seçimi programlarıyla hazırlandığı saptanmıştır ve araştırmaya takiben “En yetenekli gençlerini bulup sporda yönlendiremeyen ülkeler, uluslar arası başarıdan her zaman yoksun olacaklardır” demiştir.
Alt yapı-Tesis
Uygun yaşta yetenek seçimi
Titiz ve sistemli eğitim, çalışma
Çalıştırıcı
Teknoloji
Yönlendirme
ZACKİORSKİJ YAPTIĞI ARAŞTIRMADA AŞAĞIDAKİ SONUÇLARA ULAŞMIŞTIR.
Mükemmel sporcuların yaklaşık %50’sinin çocuklarının da üstün sportif yeteneklere sahip olduklarını farklı sporda olabilir.Yalnızca motorik özelliklerin (örneğin; sürat) kalıtım yolu ile geçtiğini,
Tek yumurta ikizleri, bir çok alanda çift yumurta ikizlerinden daha büyük bir uyum gösterdiğini  Başarı gelişiminin üst sınırlarının yine kalıtımla belirlendiğini saptamışlardır.
Bu araştırma kalıtımsal faktörlerin bir sportif yeteneğin gelişmesindeki önemini ortaya koymaktadır. Ancak bu etkinin sınırlı  olduğunu vurgulamak lazım.
ÜLKEMİZDE SPOR POLİTİKALARI:
-Daha az sayıda ve ülke insanına uyan spor dallarına yatırım.
-Ülkemizin değişik yörelerindeki  insanların, hangi sporlara
yatkın olduklarını belirleme ve buna göre yatırım yapma
-Spor liseleri değişik federasyonların okul çalışmaları
-Yeni politika çalışmaları
-Seçiciler
-Uygun çalıştırıcıları +sistemi
-Alt yapı tesis+teknoloji
-Titiz ve sistemli çalışma
DÜNYADA UYGULANAN MODELLER

• Ülkelerin Yönetim Tarzlarıyla Modelleri  Arasında Mantıklı İlişkiler Olduğu Görülmektedir.
• Sporda ileri gitmiş Avrupa ülkelerinde modeller ayrıntılı ve pedagojik kurallara uygun yönetilir. Seçimler laboratuvar koşullarında gerçekleştirilir.
• ABD gibi bazı ülkelerde; doğal seçim yöntemleri ile ve isteğe bağlı bir uygulama görülmektedir.
• Spor biliminde ve pratiğindeki tartışılmaz yerine rağmen ABD’de yetenek seçimi bilinmeyen bir bilim dalıdır.
• Sporda üst düzeyde başarı elde etmeksizin yatılı spor okulları; geliştirilmiştir. Eski Doğu bloku (Bul, Pol. Rom. Rus.) ülkelerinde ve birçok Batı Avrupa Ülkelerinde bu uygulama görülmektedir.(Alman, Farns.İng. İta, Avus, İsveç)

ALMANYA MODELİ

• 1978-79 yılındaKaiserslautern’de Heinrich Heine devlet Lisesi “Yetenek Geliştirme Sınıfları” projesinde, elit sporcu yetiştirme ile görevlendirilmiştir

• Amacı öğretimle birlikte, sosyal ve spor gelişimi dengeli şekilde götürmek
• Derslerde başarısızlık söz konusu olduğunda özel destek öğretim programları düzenlenmektedir.
• Antrenmanlar, lisenin ve çevresindeki okulların tesislerinde yapılmaktadır.
• Okulun öğrencileri, yörenin seçilen öğrencileri olmakla birlikte bir kısmı da dışarıdan seçilmiştir.
• Evi okula yakın olan öğrenciler yarı yatılıdırlar.
• Bilimsel danışmanlıklar ve ölçümler Üniversitelerin bünyesindeki spor enstitüleri tarafından yönetilmektedir.

BU ENSTİTÜLERDE

• Kondisyonel özelliklerin diagnozu
• Koordinatif becerilerin diagnozu
• Müsabaka davranışlarının değerlendirilmesi
• Profillerin ve normların oluşturulması
• Tıbbi ölçümler
• Sosyolojik yönden incelenmesi ve gerekli önlemlerin alınması

İSVEÇ (TTA)  MODELİ

• İsveç Tretorn Tens AKADEMİSİ; 1985’de Bastad (Güney İsveç)’de açılmıştır. İsveç’in en iyi genç tenisçilerin belirli bir okulda okutup, profesyonel tenisçi olarak hazırlamak.
• Üç hafta derslere devam etmem hakları bulunmaktadır.
• Bu okul ortaokul düzeyinde olup liseye hazırlar.
• Bu öğrenciler mezun olduktan sonra yetişkinler için lise adlı bir özel okula girebilirler.
• İsveç hükümeti “Sosyal Devlet Anlayışı” ile burada    burs  verilmektedir.
• Masraflar Tretorm firması ve tenis federasyonu tarafından karşılanır.
• TTA’da 18 tenişçi yetiştirilir.
• Kendi yaş grubunda İsveç’in ilk 8 tenisçisi arasında giren okula alınır.
• Tenisçiler üst düzey baş antrenör nezaretinde hergün 3 saat 90 dakika sabah, 90 dakika öğlenden sonra antrenman yaparlar.
• Burası elit sporculara kamp yeri ve antrenman yaptığı yer olarak da kullanılır.
• İsveç’in Dünya çapındaki tenisçilerinin antrenman yapabilmesi çocuklar için büyük yer almaktadır. 

YETENEK SEÇİMİ ve ÇALIŞMALARININ SPORSAL YARARLARI         

• Kişilerin daha kısa zamanda istenilen yüksek performansa ulaşmasını sağlar.
• Üstün yetenekli sporcularla çalışan antrenörün çalışma etkinliği artar.
• Yüksek performansa erişmek isteyen sporcuların sayısını ve rekabetini artırır. Daha güçlü kadrolar oluşturulur.
• Sporcunun kendine güveni artar. Çünkü bilimsel seçim süreciyle yetişmemiş sporculardan daha iyi olduğunu görür. Sporcuların çalışmalardaki istenmedik sapmalar zamanında belirlenip, gerekli önlemler alınır. Bu ilgi sporcuları motive eder. 

YETENEKLİ SPORCU ÖZELLİKLERİ

• Antrenmanda daha başarılıdır.
• Aynı kapsam ve büyüklükteki antrenman uyaranlarında büyük başarı elde eder.
• Antrenmanda verilen yeni uyaranlara daha çabuk uyum sağlar.
• Daha çabuk öğrenir.
• Daha önce edindiği deneyimleri yaratıcı bir şeklide başarısını arttırmak için kullanır.
• Kendine verilen zor görevleri bile başarıyla yerine getirir ve sorunları yaratıcı ve orijinal bir biçimde çözer.
• Performansının gittikçe yükselmesi onun tipik özelliğidir.
• Yetenekli bir sporcu, kendini tam anlamıyla spora adar, çalışkan ve hırslıdır, sistematik şekilde çalışır.  
• Gerginlikte (stres altında) bile gerçekçi, doğru değerlendirme yapabilir.
• Riski göze alabilir.
• Başarısızlıklar karşısında gücünü kaybetmez, bunu bir motivasyon gerekçesi yapabilir.

Yeteneğin belirlenmesinde etkili olan faktörler şunlardır.

1. Sağlık durumu, Antropometrik özellikler,( Boy kol uzunluğu ve genişlik ölçümleri,vücut ağırlığı,y ağ oranı,ağırlık merkezi )
2. Kondisyonel motorik özellikler (Kuvvet, dayanıklılık, sürat, hareketlilik,esneklik, beceriklilik gibi)
3.  Öğrenme yeteneği(Verilen uyarıları kavrayış,gözlem,analiz,çözümleme       yeteneği)
4. Psikolojik önkoşul( Verimliliğe hazır olma durumu,istekli olma,zora dayanabilme ve hoş görülü olma)
5. Bilişsel özellikler  ya da yetenekler(Oyunzekası,yaratıcılık,konsantrasyon)
6. Duygusal ,coşkusal özellikler  (tahammül,yarışma ve mücadeleye istekli olma)
7. Sosyal faktörler (işbirliği, takım ruhu,görev üstlenme bilinci)
8. Sporcuların özel biyolojik profilleri kadar psikolojik özellikleri de önemlidir. Bu nedenle objektif ölçütler kullanılır.
9. Bir yeteneğin bu özellikleri, spor dalına göre farklılıklar göstermektedir. Örneğin, bir oyuncuda öne çıkan özellikler, bir uzun mesafe koşucusununkilerden farklıdır.
10. Spor biliminde yetenek konusunda yapılan çalışmaları üç başlık altında toplamak mümkündür. Bunlar;

1. Yeteneğin seçimi( aranması)
2. Yeteneğin yönlendirilmesi
3. Yeteneğin eğitimi. Bu kavramları şöyle açıklayabiliriz.

YETENEK SEÇİMİNİN AŞAMALARI

• Etkili bir yetenek seçimi üç aşamada gerçekleştirilebilir. Bunlardan ilkini “ön seçim” olarak kabul edebiliriz. Ön seçimde ekonomik bir uygulama yöntemi kullanarak mümkün oldukça çok sayıda çocuk ve genç bu süreçten bir çok kez geçirilmeli.
• Antrenmansız çocuklarda yapılacak seçimlerde kural olarak, spor türüne özgü verimliliği belirleyecek parametrelerden çok, çocuğun genel sportif verimini belirleyecek özelliklerin ölçümüne yönelmek gerekir. Yetenek seçiminde unutulmaması gereken ilke, ölçümlerin bir kere değil, bir çok kez yapılmasından sonra sonuçlandırılması ve karara bağlanmasıdır.  
• Aşağıdaki tabloda ön seçim-ara seçim-son seçim içeriklerine örnek olarak da Artistik Cimnastik ve sportif oyunlar verilmiştir.
• Belirli bir spor türü için motor testler daha uygun kişisel önşart oluşturur. Birçok motor testin uygulamasıyla gerçekleştiren test bataryaları bu amaçla uygulanır. Değişik araştırmacıların sunduğu bazı örnekler aşağıda verilmiştir.
• Ara seçimde uygulanan kondisyonel motor özelliklerle ilgili bir test bataryasıyla norma tablosu örnek olarak verilmiştir.

YETENEK SEÇİMİ AŞAMALARI VE İÇERİKLERİ (1)

YETENEK SEÇİMİ AŞAMALARI VE İÇERİKLERİ (2)

YETENEK SEÇİMİ AŞAMALARI VE İÇERİKLERİ (3)

İKİNCİ BASAMAK SEÇİM İÇİN TEST BATARYASI

AŞAĞIDA İKİNCİ BASAMAKTA UYGULANAN BU TEST SONUÇLARININ DEĞERLENDİRİLMESİNDE KULLANILAN BİR NORM TABLOSU VERİLMİŞTİR

SIKLIKLA UYGULANAN BİR BAŞKA TEST BATARYASI

1. 50 m.koşu
2. 12 dakika koşu
3. Sarkaç koşusu
4. Durduğu yerden uzun atlama
5. Sağlık topu fırlatma
6. Motorik reaksiyon sürati

7-14 YAŞLARI ARASI ERKEK ÇOCUKLARDA MOTORİK TEST PERFORMANS NORMLARI

7-14 YAŞLARI ARASI KIZ ÇOCUKLARDA MOTORİK TEST PERFORMANS NORMLARI

Bu testin güvenilirliği oldukça yüksek ve test uygulama yönteminin standartlaştırılmış bir protokolü vardır (3). Yaşa ve cinse özgü test sonuçları normları vardır. Doktor ve antrenörler kendi ölçümlerini bu tablo ile karşılaştırabilir. 

Tablolarda görüldüğü gibi başlangıç düzeyi kendi içerisinde yüksek-orta-düşük değerleri olarak gösterilmiştir.

Bu tür araştırmalar, yıllardan bu yana pek çok araştırmacı tarafından geliştirilmişlerdir. Bununla birlikte araçların, yöntemlerin, testlerin ve amaçların çokluğu bu incelemenin zorluğunu göstermektedir. Özellikle spor motivasyonu düşük olan bir çocuk söz konusu olduğunda, büyüklerle karşılaştırılınca, çocuk “efor testlerine” (Yüklenme Testlerine) Ancak birkaç dakika süre tanımak gerekmektedir.

 Spor Hekiminin, Antrenörün sahip olduğu araçlara göre, araştırmanın genişliği değiştirmekle birlikte, uygulanan testlerin asıl çocuk ve gençlerin kapasitesine uygun olması gerekir.
Araştırmanın amacına göre (çocuğun test edilmesi, bilinen bir patolojik neden ile ortaya çıkan engelin değerlendirilmesi, gizli bir patolojik durumun incelenmesi gibi) araştırmayı yürütme şekli, uygulayıcının seçimine kalacaktır.